Nikola Tesla - patron Fundacji IMPERIUM TECHNIKI

Był jednym z najgenialniejszych wynalazców przełomu XIX i XX wieku. Niektórzy mówili nawet, że był „człowiekiem, który wymyślił XXI wiek”. Jego biografia od samego początku (był Serbem urodzonym na chorwackiej ziemi), też nie przypominała klasycznej historii genialnego wynalazcy. Jego innowacyjne pomysły, w większości niedoceniane przez współczesnych, położyły podwaliny funkcjonowania współczesnego świata. Niczym Leonardo da Vinci, konstruował urządzenia, które w jego założeniu miały „uczynić życie ludzi nieco łatwiejszym”. To dzięki niemu korzystamy z prądu przemiennego, zasilającego nasze domy, to on stworzył podstawy dla technologii łączności bezprzewodowej (radio, telewizja oraz Internet), to jego zasługą jest pojawienie się pierwszych „teleautomatów”, czyli pierwszych robotów (słynna łódź podwodna sterowana drogą radiową), światła fluorescencyjnego, neonów, radaru, a nawet promieniowania rentgenowskiego.

Młodość geniusza

Silnik indukcyjny
Pomnik i dom rodzinny Nikoli Tesli we wsi Smiljan
źródło: Wikipedia

Nikola Tesla urodził się 10 lipca 1856 r. w wiosce Smiljan leżącej między górami Velebit a wschodnim wybrzeżem Adriatyku, na ziemiach pod panowaniem monarchii austro-węgierskiej. Był czwartym z piątki dzieci Georginy Mandić i Milutina Tesli, duchownego serbskiego kościoła prawosławnego. Od najmłodszych lat w jego głowie kłębiło się mnóstwo pomysłów. Już w wieku pięciu lat zbudował koło wodne, jednak nie przypominające widywanego na co dzień koło domu. Było gładkie i bez łopatek, lecz mimo to obracało się bez trudu w nurcie strumienia. Wiele lat później, pomysł ten wykorzystał później w jednym ze swoich dorosłych wynalazków – nowatorskiej turbinie bezłopatkowej.

Jego marzenia zostania inżynierem nie od początku zgadzały się z planami ojca, który nieugięcie widział jego przyszłość w stanie duchownym. Swoje postanowienie Milutin Tesla zmienił zdanie dopiero wtedy, gdy młody Nikola w czasach gimnazjalnych, złożony ciężką chorobą zagrażającą jego życiu, wyprosił u ojca zgodę na zostanie inżynierem.

W 1877 r. rozpoczął studia inżynierskie na politechnice w Grazu, gdzie młodego Teslę opanowała prawdziwa obsesja nauki o elektryczności. Szybko zwrócił uwagę na fakt, że konstrukcja ówczesnych generatorów i silników zasilanych prądem stałym może być udoskonalona pod warunkiem zastosowania prądu przemiennego. Wykładowcy Tesli błędnie ocenili jego pomysł i uznali go za niemożliwą do zrealizowania fantastykę.

W 1880 r. Tesla przeniósł się do Budapesztu, gdzie podjął pracę w Centralnym Biurze Telegraficznym. Pomysł zbudowania silnika zasilanego prądem przemiennym cały czas tkwił w jego umyśle. Pewnego dnia podczas spaceru po parku jego geniusz podsunął mu projekcję jego największego wynalazku. Za pomocą patyka narysował na ziemi diagram przedstawiający rotacyjne pole magnetyczne wytwarzane przez dwa lub więcej prądów przemiennych, asynchroniczne względem siebie. Na wzór tłoków silnika spalinowego pole magnetyczne miało powstać przez zasilanie cewek generatora w różnych fazach. W ten sposób genialny wynalazca wyeliminował za jednym zamachem konieczność zastosowania komutatora i szczotek zapewniających zasilanie prądem.

Trudne początki w Ameryce

Tesla sądził, że w Europie nie jest w stanie wdrożyć swoich pomysłów w życie i postanowił poszukać szansy za oceanem. Chciał przedstawić swoje koncepcje człowiekowi, który jak sądził jedyny jest w stanie zrozumieć jego wizje - Thomasowi Edisonowi. W 1882 r. znalazł zatrudnienie w paryskim Continental Edison Company, a stamtąd w 1884 r. wyruszył w najważniejszą podróż swego życia - do Stanów Zjednoczonych Ameryki.

Osobiste spotkanie z Edisonem było wielkim marzeniem Tesli. Thomas Alva Edison na początku lat 80-tych XIX wieku był już sławnym wynalazcą i biznesmenem słynącym ze stanowczości i bezwzględności, o której młody Nikola Tesla miał się niebawem przekonać na własnej skórze.

Młody wynalazca od początku znajomości z Edisonem próbował zainteresować go swoim pomysłem wykorzystania nowego rodzaju silnika na prąd przemienny: Wiedział, że sprytny producent zarobi na nim fortunę, jednak Edison zbył go uznając pomysł za nierentowny i na dodatek niebezpieczny. Napotykając opór Edisona w kwestii zastosowania prądu przemiennego, Tesla uznał, że usprawni jego prymitywne dynama, wytwarzające prąd stały. Kiedy Amerykanin usłyszał, że dzięki pomysłowi Tesli będzie mógł zaoszczędzić sporo pieniędzy, złożył mu propozycję. Zaproponował mu pięćdziesiąt tysięcy dolarów za przekonstruowanie dwudziestu czterech prądnic i dokonania w nich znaczących udoskonaleń. Tesla pracował ciężko cały rok, po kilkanaście godzin dziennie i kiedy skończył pracę zgłosił się po obiecane pieniądze. Edison jednak zgodnie ze swoją reputacją nie zamierzał wywiązać się z umowy, co zakończyło współpracę dwóch geniuszy.

Konfrontacja Tesla kontra Edison, czyli prąd przemienny kontra prąd stały

Silnik indukcyjny
Silnik indukcyjny z wirnikiem w kształcie jajka
źródło: Wikipedia

Dla Tesli zaczął się trudny czas, kiedy to pech i nieżyczliwość ludzka prześladowała go nieustannie. Żeby przetrwać, musiał też podejmować się różnych zajęć niekoniecznie zgodnych z jego marzeniami. Kolejny nieudany epizod w jego karierze miał miejsce, gdy z pomocą grupy inwestorów założył Tesla Electric Light & Manufacturing Company. Dzięki tej inicjatywie udało mu się zaprojektować i opatentować nowy typ lampy łukowej, służącej do oświetlania ulic. Lampa ta była prostsza w budowie, bezpieczniejsza, bardziej niezawodna i tańsza w eksploatacji od swoich poprzedniczek. Wynalazek ten nie zmienił niestety kiepskiej sytuacji finansowej Tesli. Złą passę przerwało dopiero nawiązanie współpracy z Western Union Telegraph Company, dzięki któremu w 1887 r. Tesla założył Electric Light Company. W laboratoriach swojej firmy Tesla doprowadził do finału proces twórczy, zapoczątkowany podczas znamiennego spaceru w budapesztańskim parku w 1882 r. W ciągu zaledwie kilku miesięcy sformułował pierwsze zgłoszenia patentowe na cały system prądu zmiennego: jedno- dwu- i trójfazowego. Dla każdego z nich stworzył też odpowiednie prądnice, silniki, transformatory i automatyczne regulacje. Wydarzenie to przyniosło uznanie środowiska amerykańskich inżynierów, którzy zrozumieli, że nikomu nieznany przybysz z Europy, opracował podstawy całkowicie nowej technologii, której istotę stanowił genialny w swej prostocie silnik indukcyjny. Genialny, ponieważ prawie nieposiadający zużywających się części, mogących powodować awarię.

Przełom w karierze Nikoli Tesli nastąpił w 1888 r., gdy jego patentami zainteresował się George Westinghouse, przemysłowy magnat z Pittsburgha. Informacja o rozpoczęciu współpracy Tesli i Westinghouse`a, rozwścieczyła Edisona, ponieważ miał on jak najgorsze zdanie o nim i jego podejrzanym prądzie. Postanowił wszcząć kampanię kłamstw i pomówień, mającą na celu zdyskredytowanie systemu prądu przemiennego. Kampania ta przeszła do historii pod nazwą "wojny prądów". Na szczęście dla Tesli kampania Edisona zakończyła się fiaskiem. Obok wyroku sądu korzystnego dla serbskiego wynalazcy i uznania środowiska naukowego, zdecydowały o tym dwa kontrakty, jakie otrzymała firma Westinghouse`a, z którą Tesla współpracował: pierwszy dotyczył instalacji pełnego systemu zasilania prądem przemiennym i oświetlenia Światowych Targów w Chicago, natomiast drugi dotyczył przeprowadzenia procesu elektryfikacji wodospadu Niagara zakończonego w 1896 r. Dzięki sukcesowi, jakim były opisywane przedsięwzięcia Tesla mógł poświęcić się realizacji kolejnej swojej wizji: bezprzewodowego przekazywania informacji na odległość.

Radio, telewizja, Internet – to też wymyślił Tesla ?

Za wynalazcę radia powszechnie uważa się Włocha - Guglielmo Marconiego. To powszechnie funkcjonujące nieporozumienie, ponieważ to Nikola Tesla był pierwszym wynalazcą, który kompleksowo wyjaśnił zasady działania nadajnika i odbiornika radiowego oraz opatentował jego kluczowe elementy składowe. Wiosną 1893 r. Tesla opisał w szczegółach zasady transmisji radiowej, a następnie przy pomocy urządzenia o mocy 5 kW dokonał pierwszego na świecie publicznego pokazu praktycznego jej zastosowania. Odległość którą pokonał sygnał radiowy nie była oszałamiająca (10 metrów), ale doświadczenie udowodniło działanie wszystkich podzespołów urządzenia.

Na początku 1895 r. Tesla był praktycznie przygotowany, aby dokonać transmisji sygnału radiowego na odcinku 80 km z South Fifth Avenue na Manchattanie do West Point. Wtedy pech prześladujący przez całe życie Teslę znowu dał o sobie znać. Budynek, w którym mieściło się laboratorium Tesli, spłonął doszczętnie, grzebiąc pod gruzami lata pracy oraz dorobek całego życia.

Twórca idei prądu przemiennego, człowiek który ujarzmił siłę wodospadu Niagara, był zrujnowany. Katastrofa miała nie tylko wymiar finansowy, ale przede wszystkim intelektualny. Wynalazca pisał bardzo niewiele, jak wielu genialnych twórców potrafił przechowywać większość wiedzy w swoim umyśle, dlatego też szczegóły jego pomysłów i wielu unikalnych eksperymentów zostały utracone bezpowrotnie.

Z pomocą przyszedł Tesli, poznany podczas budowania elektrowni na wodospadzie Niagara Edward Dean Adams. Z jego udziałem otworzył nowe laboratorium na East Houston Street 46 i rozpoczął prace nad odtworzeniem swojej aparatury do komunikacji bezprzewodowej. W 1898 r. Tesla zgłosił kolejny spektakularny patent na urządzenie przeznaczone do zdalnego sterowania pojazdami. Ten rewolucyjny na owe czasy wynalazek przetestował na rzece Hudson, a prezentacja publiczna odbyła się podczas specjalnego pokazu na Wystawie Elektrycznej w Madison Square Garden w 1898 r.

Niestety, pokaz ten nie został w ogóle zrozumiany przez zgromadzoną publikę i nie wywołał wielkiego wrażenia. Po raz pierwszy okazało się wtedy, że pomysły Tesli wyprzedzały jego czasy o całe dekady. Pod koniec XIX wieku Amerykanie dopiero zaczęli się przyzwyczajać do korzystania z elektryczności w swoich domach i pojęcia takie jak: robot, serwomechanizm czy też zdalne sterowanie, nie mieściły się nawet w umysłach ówczesnych naukowców. Należy dodać, że w tym samym roku Tesla zaproponował kręgom przemysłowym rozpoczęcie prac nad wyprodukowaniem samochodu oraz maszyny latającej, wykorzystującej jego technologię łączności bezprzewodowej. Oczywiście pomysły te uznano za czystą fantastykę i wytwór chorej wyobraźni.

Wieża Wardenclyffe
Wieża Wardenclyffe zburzona w 1917 r.
źródło: Wikimedia

Ponieważ w tym czasie cewki Tesli generowały łącznie napięcia rzędu 4 mln woltów, praca w laboratorium w centrum Nowego Jorku stawała się niebezpieczna. W celu kontynuowania eksperymentów konieczne stało się zatem przeniesienie prac do miejsca nieco mniej zaludnionego. Tesla znalazł je w Kolorado Springs, gdzie w 1899 r. powstała stacja doświadczalna zbudowana według jego projektu. Po przyjeździe do miasta, odpowiadając na pytania dziennikarzy, stwierdził, że zamierza przesłać sygnał radiowy z góry Pike's Pike wnoszącej się nad Kolorado Springs na Wystawę Światową organizowaną w 1990 r. w Paryżu. W rzeczywistości plany Tesli sięgały jeszcze dalej, bowiem zamierzał rozpocząć prace nad bezprzewodowym przesyłem prądu.

W połowie stycznia 1900 r. Tesla wrócił do Nowego Jorku. Bogaty o doświadczenia zdobyte w Kolorado Springs, przystąpił do realizacji największego dzieła swojego życia: zbudowania instalacji, stanowiącej pierwszy element projektowanego przez niego światowego systemu łączności bezprzewodowej i jednocześnie transmisji prądu. Głównym sponsorem tego przedsięwzięcia był J.P. Morgan, jeden z największych bankierów i finansistów tamtych czasów. Rozpoczął się ostatni etap wyścigu o radio. Tesla przystąpił do realizacji swojego projektu, którym była wieża Wardenclyffe, wznoszona w latach 1901-1903 na Long Island w Nowym Yorku. Jednak równolegle do Tesli swoje prace prowadził Guglielmo Marconi, który przybył do Nowego Jorku w 1900 r. W dniu 8 grudnia 1901 r. przesłał on przez Atlantyk, z Kornwalii do Nowej Funlandii, pierwszy sygnał radiowy globalnego zasięgu. Dokonał tego, korzystając bezprawnie z 17 patentów Tesli, w tym z podstawowego patentu radiowego, zgłoszonego przez Teslę w 1897 r., zaś wydanego 20 marca 1900 r. Fakt ten nie był znany ówczesnej opinii publicznej i dziwnym trafem umknął też uwadze prasy, być może dzięki potężnym protektorom Marconiego (w tym Thomasa Edisona). Fakt ten sprawił, że Tesla zaczął tracić zainteresowanie inwestorów z J.P. Morganem na czele i po raz kolejny popadł w kłopoty finansowe.

Ostatnie lata życia niedocenionego przez współczesnych wynalazcy

Pod falą kłopotów i trudności we wdrażaniu swoich rewolucyjnych wynalazków Tesla był coraz bardziej sfrustrowany i coraz częściej wiódł życie samotnika. W 1917 r. została zburzona wieża Wardenclyffe, która miała zrealizować marzenie Tesli o światowym systemie łączności i przesyłania danych. Coraz częściej doświadczał bolesnych upokorzeń. W 1909 r. Marconi otrzymał Nagrodę Nobla za wynalezienie radia i wkład w rozwój komunikacji bezprzewodowej. W 1915 r. Tesla mógł otrzymać Nagrodę Nobla, niestety wspólnie z Edisonem, co było w świetle jego wcześniejszych wspólnych doświadczeń niemożliwe do zaakceptowania. Wszystko to sprawiało, że kariera słynnego wynalazcy chyliła się ku końcowi.

W latach 1917-1920 Tesla zaprojektował wiele rewolucyjnych wynalazków, które miały szansę przenieść wiele dziedzin nauki o kilka poziomów wyżej, jednak współcześni nie byli jeszcze gotowi na zamianę marzeń w rzeczywistość. Wśród wielu pomysłów znalazły się między innymi: maszyna pionowego startu i lądowania, urządzenia lokacyjne wykorzystujące radar, roboty bezzałogowe do użycia na współczesnym polu walki i pociski kierowanych. Niestety amerykańska armia nie zdecydowała się podjąć działań służących zrealizowaniu tych przyszłościowych projektów. W latach od 1925 do 1938 r. Tesla projektował urządzenia służące do pobierania energii odnawialnej z wnętrza Ziemi i dna morskiego.

Muzeum Nikoli Tesli w Belgradzie
Muzeum Nikoli Tesli w Belgradzie
źródło: Wikipedia

Począwszy od 1920 r. Tesla zaczął się izolować od społeczeństwa, które uważało go za zdziwaczałego naukowca i niepoprawnego fantastę. Pod koniec życia został objęty opieką rządu w Belgradzie, gdzie rozpoczęto tworzenie instytutu jego imienia. Zmarł w Nowym Jorku w zupełnej samotności 7 stycznia 1943 r. W niespełna rok po jego śmierci Sąd Najwyższy USA wydał wyrok, który jednoznacznie potwierdził, że rzeczywistym wynalazcą radia był Nikola Tesla.

Muzeum Nikoli Tesli w Belgradzie

W grudniu 1952 roku zostało utworzone muzeum Nikoli Tesli, a w zasadzie muzeum jego wynalazków. Do powstania tegoż muzeum w dużej mierze przyczynił się siostrzeniec Tesli. W przeciągu dziesięciu lat od śmierci naukowca wszystkie jego rzeczy osobiste, plany, notatki oraz wyposażenie laboratorium zostały przekazane do muzeum. W 1957 roku do muzeum w Belgradzie sprowadzono również urnę z prochami Tesli.

Dziś Muzeum Nikoli Tesli ma zgromadzone blisko 170 tysięcy różnych eksponatów podzielonych tematycznie i dba o to, by pamięć o tak wybitnym człowieku i jego wynalazkach nie wygasła. Ekspozycje w belgradzkim muzeum w większości są sprawne technicznie, dzieki temu na własne oczy można zobaczyć zasady działania poszczególnych urządzeń.
Dane kontaktowe do muzeum znajdują się na jego stronie internetowej.